جنسیت

جنسیت،‭ ‬زنان‭ ‬و‭ ‬نقش‌ها

فرنوش‭ ‬حمید‭ ‬پور‭ ‬

‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬ویژگی‭ ‬های‭ ‬جامعه‭ ‬شناسی،‭ ‬به‭ ‬چالش‭ ‬کشیدن‭ ‬بدیهیات‭ ‬است،‭ ‬به‭ ‬قول‭ ‬سی‭ ‬رایت‭ ‬میلز‭: ‬آنچه‭ ‬مردم‭ ‬مسئله‭ ‬خصوصی‭ ‬و‭ ‬فردی‭ ‬می‭ ‬دانند،‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬اوقات‭ ‬مسئله‭ ‬ای‭ ‬اجتماعی‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬ساختارها‭ ‬مربوط‭ ‬می‭ ‬شود‭. ‬تا‭ ‬زمانی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬مسئله‭ ‬ای‭ ‬نگاه‭ ‬انتقادی‭ ‬نشود‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬حالت‭ ‬امری‭ ‬عادی‭ ‬بیرون‭ ‬نیاید،‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬در‭ ‬بوته‭ ‬آزمایش‭ ‬و‭ ‬نقد‭ ‬قرار‭ ‬نگیرد‭ ‬در‭ ‬آن‭ ‬حوزه‭ ‬علم‭ ‬رشد‭ ‬نخواهد‭ ‬کرد‭. ‬در‭ ‬سال‭ ‬های‭ ‬اخیر‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬گروه‭ ‬های‭ ‬اجتماعی‭ ‬به‭ ‬تغییرات‭ ‬نقش‭ ‬زنان‭ ‬اشاره‭ ‬نموده‭ ‬اند‭ ‬و‭ ‬فعالین‭ ‬اجتماعی‭ ‬با‭ ‬تاکید‭ ‬بر‭ ‬نقش‭ ‬زن‭ ‬در‭ ‬جامعه‭ ‬مدرن‭ ‬رویکردهای‭ ‬متفاوتی‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬تغییرات‭ ‬داشته‭ ‬اند‭. ‬شاید‭ ‬قبل‭ ‬از‭ ‬پاسخ‭ ‬به‭ ‬هر‭ ‬سوالی‭ ‬بازبینی‭ ‬جنسیت‭ ‬زن،‭ ‬مفهوم‭ ‬جنسیت‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬یک‭ ‬سازه‭ ‬ی‭ ‬اجتماعی‭ ‬بخشی‭ ‬از‭ ‬فهم‭ ‬موضوع‭ ‬باشد‭.

‬عدم‭ ‬توافق‭ ‬بین‭ ‬کاربرد‭ ‬مفهوم‭ ‬جنسیت‭ ‬در‭ ‬بین‭ ‬جامعه‭ ‬شناسان،‭ ‬روان‭ ‬شناسان،‭ ‬فمنیسم‭ ‬و‭ … ‬موجب‭ ‬بروز‭ ‬رویکردهای‭ ‬متفاوت‭ ‬می‌شود‭. ‬جنسیت‭ ‬با‭ ‬مفهومی‭ ‬که‭ ‬میشناسیم‭ ‬از‭ ‬مواجهه‭ ‬مردان‭ ‬و‭ ‬زنان‭ ‬با‭ ‬زندگی‭ ‬اجتماعی،‭ ‬فرهنگ‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬اجتماعی‭ ‬شدن‭ ‬است‭. ‬از‭ ‬این‭ ‬رو‭ ‬زمانی‭ ‬که‭ ‬جنسیت‭ ‬را‭ ‬پیروی‭ ‬از‭  ‬نظام‭ ‬عادات‭ ‬اجتماعی‭ ‬تعریف‭ ‬میکنیم‭ ‬یعنی‭ ‬تعریف‭ ‬نقش‭ ‬های‭ ‬زنانه‭ ‬یا‭ ‬مردانه‭ ‬با‭ ‬تفکیک‭ ‬و‭ ‬تمایز‭ ‬را‭ ‬دنبال‭ ‬می‭ ‬کنیم‭ ‬و‭ ‬تغییر‭ ‬نقش‭ ‬زنان‭ ‬مفهوم‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬چرایی‭ ‬پیدا‭ ‬می‭ ‬کند‭. ‬

در‭ ‬واقع‭  ‬تفاوت‭ ‬بین‭ ‬واژه‭ ‬جنس‭ ‬و‭ ‬جنسیت‭ ‬مفهومی‭ ‬است‭ ‬چند‭ ‬معنایی‭ ‬که‭ ‬همچنان‭ ‬روند‭ ‬تاریخی‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬ادامه‭ ‬میدهد‭. ‬حال‭ ‬آنکه‭ ‬جنس‭ ‬زن‭ ‬یا‭ ‬مرد‭ ‬تاکید‭ ‬بر‭ ‬خصوصیات‭ ‬بیولوژیکی‭ ‬دارد‭. ‬در‭ ‬ساده‭ ‬ترین‭ ‬حالت‭ ‬جنس‭ ‬زن‭ ‬یعنی‭ ‬اینکه‭ ‬مرد‭ ‬نباشد‭ ‬و‭ ‬جنس‭ ‬مرد‭ ‬یعنی‭ ‬زن‭ ‬نباشد‭. ‬در‭ ‬واقع‭ ‬آغاز‭ ‬اصطلاح‭ ‬جنس‭ ‬مخالف‭ ‬از‭ ‬همین‭ ‬جاست‭. ‬اما‭ ‬آنچه‭ ‬باید‭ ‬از‭ ‬بعد‭ ‬اجتماعی‭ ‬به‭ ‬آن‭ ‬پرداخت‭ ‬مفهوم‭ ‬جنسیت‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬متشکل‭ ‬از‭ ‬معناها،‭ ‬ارزش‌ها‭ ‬و‭ ‬برآیند‭ ‬نظام‭ ‬اجتماعی‭ ‬است‭

. ‬تعریف‭ ‬نقش‭ ‬هایی‭ ‬قراردادی‭ ‬که‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬فرم‭ ‬دهی‭ ‬نظام‭ ‬اجتماعی‭ ‬توسط‭ ‬روایات،‭ ‬ادبیات‭ ‬داستانی،‭ ‬موسیقی‭ ‬و‭ ‬هنر‭ ‬در‭ ‬جامعه‭ ‬تثبیت‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬واقع‭ ‬وقتی‭ ‬که‭ ‬تاکید‭ ‬میشود‭ ‬جنسیت‭ ‬یک‭ ‬برساخته‭ ‬اجتماعی‭ ‬است‭ ‬این‭ ‬موضوع‭ ‬مطرح‭ ‬میشود‭ ‬که‭ ‬ما‭ ‬ابتدا‭ ‬از‭ ‬آنچه‭ ‬مردان‭ ‬و‭ ‬زنان‭ ‬هستند‭ ‬و‭ ‬باید‭ ‬باشند‭ ‬شناختی‭ ‬اجتماعی‭ ‬داریم‭ ‬و‭ ‬سپس‭ ‬متوجه‭ ‬تفاوت‭ ‬های‭ ‬می‭ ‬شویم‭. ‬شاید‭ ‬بهتر‭ ‬باشد‭ ‬موضوع‭ ‬اهمیت‭ ‬درک‭ ‬چالش‭ ‬های‭ ‬بین‭ ‬جنسیت‭ ‬و‭ ‬جنس‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬واقع‭ ‬تفکیک‭ ‬آن‭ ‬بسیار‭ ‬سخت‭ ‬است‭ ‬روشن‭ ‬شود‭. ‬اهمیت‭ ‬در‭ ‬میزان‭ ‬تفاوت‭ ‬های‭ ‬جنسیتی‭ ‬و‭ ‬تداوم‭ ‬این‭ ‬تفاوت‭ ‬ها‭ ‬در‭ ‬نمونه‭ ‬ها‭ ‬و‭ ‬دوره‭ ‬های‭ ‬زمانی‭ ‬و‭ ‬موقعیت‭ ‬هاست‭ ‬که‭ ‬نقش‭ ‬ها‭ ‬را‭ ‬پدید‭ ‬می‭ ‬آورد‭. ‬و‭ ‬وقتی‭ ‬صحبت‭ ‬از‭ ‬تغییر‭ ‬نقش‭ ‬زنان‭ ‬و‭ ‬مردان‭ ‬است‭ ‬بخشی‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬تغییرات‭ ‬اجتماعی‭ ‬است‭. ‬تغییراتی‭ ‬که‭ ‬شاید‭ ‬سابق‭ ‬بر‭ ‬این‭ ‬توسط‭ ‬جنس‭ ‬زن‭ ‬کمتر‭ ‬دیده‭ ‬می‭ ‬شده‭ ‬است،‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬رو‭ ‬بسیار‭ ‬نوپدید‭ ‬مینماید‭ . ‬اما‭ ‬این‭ ‬نوپدیدی‭ ‬مسئله‭ ‬جدید‭ ‬در‭ ‬مواجهه‭ ‬با‭ ‬مسئله‭ ‬زنان‭ ‬نیست‭. ‬سوالی‭ ‬که‭ ‬مطرح‭ ‬می‭ ‬شود،‭ ‬فرآیندی‭ ‬که‭ ‬مردم‭ ‬به‭ ‬واسطه‭ ‬آن‭ ‬یاد‭ ‬میگیرند‭ ‬که‭ ‬چگونه‭ ‬زن‭ ‬یا‭ ‬مرد‭ ‬باشند‭ ‬چیست؟‭                                     

جامعه‭ ‬پذیری‭ ‬به‭ ‬فرآیندی‭ ‬اطلاق‭ ‬میشود‭ ‬که‭ ‬افراد‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬آن‭ ‬صفات‭ ‬و‭ ‬ویژگی‭ ‬های‭ ‬جنسیتی‭ ‬شده‭ ‬را‭ ‬گرفته‭ ‬و‭ ‬خود‭ ‬را‭ ‬درک‭ ‬میکنند‭: ‬به‭ ‬علاوه‭  ‬مردم‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬جامعه‭ ‬پذیری‭ ‬یاد‭ ‬میگیرند‭ ‬که‭ ‬جامعه‭ ‬آنها‭ ‬از‭ ‬مردان‭ ‬یا‭ ‬زنان‭ ‬چه‭ ‬انتظاراتی‭ ‬دارند‭: ‬حتی‭ ‬اگر‭ ‬این‭ ‬انتظارات‭ ‬کاملا‭ ‬تخصیص‭ ‬داده‭ ‬نشود،‭ ‬مردم‭ ‬در‭ ‬می‭ ‬یابند‭ ‬که‭ ‬تا‭ ‬اندازه‭ ‬هایی‭ ‬در‭ ‬قبال‭ ‬آنها‭ ‬پاسخگو‭ ‬خواهند‭ ‬بود،‭ ‬یعنی‭ ‬تا‭ ‬حدودی‭ ‬در‭ ‬اینکه‭ ‬اساسا‭ ‬به‭ ‬نحوه‭ ‬شایسته‭ ‬ای‭ ‬مرد‭ ‬یا‭ ‬زن‭ ‬هستند،‭ ‬آزموده‭ ‬خواهند‭ ‬شد‭. ‬کسلر‭ ‬میگوید‭: ‬هنگامی‭ ‬که‭ ‬شخصی‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬زن‭ ‬یا‭ ‬مرد‭ ‬مقوله‭ ‬بندی‭ ‬می‭ ‬شود،‭ ‬از‭ ‬جنسیت‭ ‬برای‭ ‬سازمان‭ ‬دهی‭ ‬و‭ ‬تفسیر‭ ‬اطلاعات‭ ‬درباره‭ ‬آن‭ ‬شخص‭ ‬و‭ ‬شکل‭ ‬دادن‭ ‬به‭ ‬انتظارات‭ ‬رفتاری‭ ‬او،‭ ‬استفاده‭ ‬میشود‭ .

این‭ ‬مسئله‭ ‬هنگام‭ ‬تولد‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬حتی‭ ‬زودتر‭ ‬ازآن‭ ‬آغاز‭ ‬می‭ ‬شود‭. ‬پزشکان‭ ‬و‭ ‬والدین‭ ‬اغلب‭ ‬سعی‭ ‬می‭ ‬کنند‭ ‬مقوله‭ ‬یک‭ ‬جنس‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬کودک‭ ‬اختصاص‭ ‬دهند‭. ‬در‭ ‬نتیجه‭ ‬نقش‭ ‬های‭ ‬متناسب‭ ‬با‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬مدنظر‭ ‬دارند‭. ‬از‭ ‬سویی‭ ‬جنسیت‭ ‬در‭ ‬تکوین‭ ‬تجربیات‭ ‬فردی‭ -‬جمعی‭ ‬شکل‭ ‬می‭ ‬یابد‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬عصر‭ ‬امروز‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬زمان‭ ‬گذر‭ ‬از‭ ‬دهکده‭ ‬های‭ ‬جهانی‭ ‬و‭ ‬عصر‭ ‬فرا‭ ‬اطلاعاتی‭ ‬با‭ ‬تغییر‭ ‬ارزش‭ ‬های‭ ‬اجتماعی‭ ‬هستیم،‭ ‬بدیهی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬نقش‭ ‬های‭ ‬مورد‭ ‬انتظار‭ ‬جنسیت‭ ‬ها‭ ‬نیز‭ ‬دگردیسی‭ ‬داشته‭ ‬باشند‭. ‬و‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‭ ‬رسد‭ ‬کارهای‭ ‬زنانه‭ ‬یا‭ ‬مردانه‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬آنکه‭ ‬منبعث‭ ‬از‭ ‬مفهوم‭ ‬بیولوژیکی‭ ‬جنس‭ ‬باشد‭ ‬طی‭ ‬دهه‭ ‬ها‭ ‬و‭ ‬سده‭ ‬های‭ ‬گذشته‭ ‬از‭ ‬نظام‭ ‬انتظارات‭ ‬اجتماعی‭ ‬شکل‭ ‬گرفته‭ ‬است‭. ‬و‭ ‬در‭ ‬عصر‭ ‬امروز‭ ‬با‭ ‬پیچیده‭ ‬شدن‭ ‬جوامع‭ ‬این‭ ‬زنان‭ ‬هستند‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬درک‭ ‬پتانسیل‭ ‬های‭ ‬خود،‭ ‬تغییراتی‭ ‬داشته‭ ‬اند،‭ ‬تغییراتی‭ ‬در‭ ‬حوزه‭ ‬کسب‭ ‬و‭ ‬کار،‭ ‬ورزش،‭ ‬رانندگی‭ ‬کردن،‭ ‬تحصیلات‭  ‬و‭ … ‬به‭ ‬بیان‭ ‬واضح‭ ‬این‭ ‬تغییرات‭ ‬برخاسته‭ ‬از‭ ‬مناسبات‭ ‬زندگی‭ ‬امروز‭ ‬در‭ ‬جامعه‭ ‬مدرن‭ ‬است‭. ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬کارهایی‭ ‬که‭ ‬حتی‭ ‬در‭ ‬دهه‭ ‬های‭ ‬گذشته‭ ‬مردانه‭ ‬تلقی‭ ‬می‭ ‬شد،‭ ‬امروزه‭ ‬توسط‭ ‬زنان‭ ‬انجام‭ ‬می‭ ‬پذیرد‭. ‬

از‭ ‬این‭ ‬رو‭ ‬می‭ ‬توان‭ ‬گفت‭ ‬بیشتر‭ ‬از‭ ‬آنکه‭ ‬ما‭ ‬درگیر‭ ‬ادغام‭ ‬نقش‭ ‬ها‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬تغییر‭ ‬نقش‭ ‬زنان‭ ‬باشیم،‭ ‬جنسیت‭ ‬به‭ ‬مفهومی‭ ‬جدید‭ ‬بازتعریف‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬واقعا‭ ‬نقش‭ ‬زنان‭ ‬باید‭ ‬در‭ ‬زمینه‭ ‬امروز‭ ‬مورد‭ ‬بررسی‭ ‬قرار‭ ‬گیرد،‭ ‬در‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬متون‭ ‬ترجمه‭ ‬شده‭  ‬یا‭ ‬تالیف‭ ‬شده‭ ‬به‭ ‬جای‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬واژه‭ ‬ی‭ ‬شهروندان،‭ ‬واژه‭ ‬جهان‭ ‬وندان‭ ‬مورد‭ ‬استفاده‭ ‬قرار‭ ‬گرفته‭ ‬است‭. ‬در‭ ‬واقع‭ ‬مخاطب‭ ‬قرار‭ ‬دادن‭ ‬همه‭ ‬ی‭ ‬جهانیان‭ ‬یعنی‭ ‬تغییرات‭ ‬در‭ ‬نظام‭ ‬های‭ ‬ارزشی‭ ‬محلی‭ ‬که‭ ‬سالها‭ ‬زنان‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬سطره‭ ‬فرهنگ‭ ‬خاص‭ ‬تعریف‭ ‬می‭ ‬کرده‭ ‬اند‭.  ‬با‭ ‬این‭ ‬تفاسیر‭ ‬چقدر‭ ‬امکان‭ ‬بروز‭ ‬نقش‭ ‬های‭ ‬زنان‭ ‬شبیه‭ ‬دوران‭ ‬گذشته‭ ‬و‭ ‬عصر‭ ‬کشاورزی‭ ‬وجود‭ ‬دارد؟‭ ‬آیا‭ ‬در‭ ‬جهانی‭ ‬که‭ ‬سرعت‭ ‬تغییرات،‭ ‬عصر‭ ‬فرا‭ ‬اطلاعاتی‭ ‬منطبق‭ ‬با‭ ‬سرعت‭ ‬نور‭ ‬است‭ ‬نقش‌ها‭ ‬را‭ ‬می‌توان‭ ‬با‭ ‬برداشت‭ ‬نظام‭ ‬اجتماعی‭ ‬لوکالیزه‭ ‬شده‭ ‬دید؟‭ ‬در‭ ‬واقع‭  ‬این‭ ‬امر‭ ‬چقدر‭ ‬امکان‭ ‬پذیر‭ ‬است؟

از‭ ‬این‭ ‬رو‭ ‬به‭ ‬نقل‭ ‬از‭ ‬عباس‭ ‬محمدی‭ ‬اصل،‭ ‬فهم‭ ‬مناسبات‭ ‬جنسیت‭ ‬با‭ ‬سایر‭ ‬متغیرهای‭ ‬اجتماعی‭ ‬اگر‭ ‬نه‭ ‬به‭ ‬نبوغ‭ ‬و‭ ‬هوشمندی‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬تحولات‭ ‬سیاسی‭ ‬نیاز‭ ‬دارد‭. ‬این‭ ‬تغیرات‭ ‬ممکن‭ ‬است‭ ‬به‭ ‬نحو‭ ‬نامتقارن‭ ‬در‭ ‬نظام‭ ‬جوامع‭ ‬جهانی‭ ‬رخ‭ ‬دهند؛‭ ‬اما‭ ‬اشاعه‭ ‬آثار‭ ‬نظری‭ ‬آنها‭ ‬میتواند‭ ‬مستعد‭ ‬تغییراتی‭ ‬در‭ ‬حیطه‭ ‬های‭ ‬اقتصادی‭ ‬و‭ ‬حقوقی‭ ‬و‭ ‬ارتباطاتی‭ ‬باشد‭ ‬که‭ ‬البته‭ ‬هنوز‭ ‬به‭ ‬وقوع‭ ‬نپیوسته‭ ‬است‭.

از همین نویسنده ...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *